Phát hiện ký sinh trùng bằng kỹ thuật nào là hợp lý nhất tại tuyến cơ sở?

Công tác phòng chống sốt rét trong thời gian qua tuy gặp một số khó khăn thách thức nhưng nhờ có những đầu tư to lớn từ Đảng và Chính phủ, sự nỗ lực to lớn của đội ngũ y tế trong toàn tỉnh, bước đầu đã mang lại một số thành tựu khả quan. Kết quả là nhiều năm trở lại đây không có tử vong do sốt rét, tình hình sốt rét nằm trong tầm kiểm soát, dịch bệnh được khống chế không lan rộng ra cộng đồng.

Tại Quảng Trị sau nhiều năm xây dựng và phát triển tính đến nay mạng lưới kính hiển vi đã phủ khắp trên địa bàn tại các nơi thuộc vùng sốt rét lưu hành, nhiều huyện thuộc vùng sốt rét hầu hết các xã đều có kính hiển vi và đội ngũ soi lam là những cán bộ được đào tạo tại các trường chuyên ngành hay là những cán bộ y tế kiêm nhiệm được đào tạo thông qua các lớp bổ túc ngắn hạn do Viện Sốt rét-Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, Quy Nhơn bồi dưỡng hay là do Trung tâm y tế dự phòng, Trung tâm Y tế huyện đào tạo tại chỗ. Nhờ vậy, hàng năm có hàng chục ngàn người bị sốt sống trong các vùng sốt rét lưu hành (đối tượng nguy cơ) được xét nghiệm giúp cho việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Tuy nhiên, hiện nay do nguồn kinh phí khó khăn (trước đây mỗi điểm kính hiển vi tại trạm y tế được hưởng 150.000 đ/ tháng; mỗi lam soi được 1000đ) nhưng do cơ chế thay đổi nên mạng lưới này tuy vẫn hoạt động nhưng hiệu quả mang lại chưa cao; bên cạnh đó là do nguồn lực bị cắt giảm nên công tác đào tạo cho đội ngũ này không thường xuyên; ký sinh trùng sốt rét trong nhiều năm liền giảm thấp, một số bệnh nhân đã dùng thuốc trước khi đến cơ sở y tế nên hình ảnh ký sinh trùng sốt rét không còn rõ. Để duy trì hoạt động của cụm kính hiển vi, một số điểm kính tuyến xã có thực hiện việc lấy lam máu nhưng bắt đầu có hiện tượng chủ quan vì tại các vùng sốt rét thuộc xã dự án Quỹ toàn cầu do có một số lượng test chẩn đoán nhanh (RDTs) được phân bổ nên dẫn đến hiện tượng chỉ thực hiện test chẩn đoán nhanh.Thực tế này đặt ra những vấn đề cần quan tâm như làm thế nào để duy trì tính hiệu quả của mạng lưới xét nghiệm kính hiển vi hay sử dụng test chẩn đoán nhanh tại các cơ sở y tế, đặc biệt là y tế cơ sở sử dụng kỹ thuật nào là hợp lý nhất trong thời điểm hiện nay.

Vai trò của xét nghiệm chẩn đoán bệnh sốt rét

Xét nghiệm chẩn đoán bệnh sốt rét có ý nghĩa quan trọng, xác định được các trường hợp mắc bệnh sốt rét để điều trị đúng và kịp thời, ngăn chặn nguy cơ lây truyền bệnh sốt rét ra cộng đồng, hơn nữa triệu chứng lâm sàng của bệnh sốt rét không đặc hiệu và có thể gặp trong các bệnh khác, cho nên bệnh sốt rét có thể bị bỏ qua hoặc chẩn đoán không kịp thời do đó có thể dẫn đến các trường hợp sốt rét nặng hoặc tử vong do sốt rét. Ngoài ra, xét nghiệm chẩn đoán phát hiện mắc sốt rét còn có vai trò quan trọng trong đánh giá can thiệp.

Có hai phương pháp xét nghiệm chính được sử dụng tại tuyến cơ sở để chẩn đoán sốt rét gồm: Lam máu nhuộm Giemsa xét nghiệm bằng kính hiển vi và xét nghiệm test chẩn đoán nhanh (RDTs). Ngoài ra, ở các tuyến cao hơn còn có kỹ thuật sinh học phân tử để xét nghiệm phát hiện gen của KSTSR trong máu.

Xét nghiệm bằng lam máu nhuộm Giemsa

 Cán bộ xét nghiệm điểm kính tại xã Thanh lấy lam máu xét nghiệm KSTSR

Kỹ thuật xét nghiệm lam máu nhuộm Giemsa là kỹ thuật phổ biến nhất trong phát hiện ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) trong máu. Phương pháp này được coi là  “chuẩn vàng” trong phát hiện KSTSR ở người. Kết quả KSTSR được trả lời trong vòng 2 giờ, nếu xét nghiệm lần đầu âm tính mà vẫn nghi ngờ người bệnh bị sốt rét thì phải xét nghiệm thêm 2-3 lần nữa, cách nhau 8 giờ hoặc vào thời điểm người bệnh đang sốt. Về ưu điểm: có thể xác định được các loài, các thể và mật độ ký sinh trùng trong máu. Tuy nhiên, loại xét nghiệm này cũng có một số nhược điểm nếu kỹ thuật viên không được soi phát hiện thường xuyên có thể quên hình ảnh của ký sinh trùng dẫn đến sai sót trong xét nghiệm. Ngoài ra, chất lượng và kết quả xét nghiệm phụ thuộc vào trình độ của kỹ thuật viên xét nghiệm nên tính khách quan không cao.

Xét nghiệm bằng test chẩn đoán nhanh (RDTs)

Xét nghiệm tìm KSTSR bằng test chẩn đoán nhanh tại cơ sở y tế

Hiện nay, do được sự hỗ trợ của dự án Sáng kiến khu vực ngăn chặn và loại trừ sốt rét kháng thuốc Artemisinin giai đoạn 2018 – 2020 gọi tắt là RAI2E nên có một số lượng lớn test chẩn đoán nhanh (RDTs) được sử dụng tại các cơ sở y tế thụ hưởng dự án từ huyện đến thôn, bản và kỹ thuật này được sử dụng trong những trường hợp như nơi không có kính hiển vi, thôn bản ở cách xa điểm kính hiển vi hơn 1 giờ đi bộ và trong trường hợp chẩn đoán nhanh khi cần thiết. Ưu điểm khi sử dụng kỹ thuật này phù hợp ở những nơi không có kính hiển vi hoặc không có kỹ thuật viên xét nghiệm,  cho kết quả nhanh giúp chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời tránh sốt rét ác tính (SRAT) và tử vong, thực hiện đơn giản thông qua tập huấn hướng dẫn trong thời gian ngắn mà không mất nhiều thời gian và có thể áp dụng rộng rãi ở tuyến cơ sở. Tuy nhiên, so với phương pháp soi kính hiển vi thì các loại test chẩn đoán nhanh hiện nay có độ nhạy kém hơn trong phát hiện bệnh nhân sốt rét không có triệu chứng, đặc biệt ở người bệnh có mật độ ký sinh trùng thấp, dưới ngưỡng mà test chẩn đoán nhanh không có khả năng phát hiện và như vậy có thể bị sai sót khi thực hiện kỹ thuật này. Ngoài ra, kỹ thuật này cũng mang lại kết quả dương tính giả có thể xảy ra với nhiều nguyên nhân ví dụ như sự tồn tại của kháng nguyên do điều trị không đầy đủ hoặc phản ứng chéo với chủng KST không phải P.falciparum. Tỷ lệ dương tính liên quan đến độ nhạy của xét nghiệm, dạng xét nghiệm, mật độ ký sinh trùng và loại kháng thể gắn trên que thử. Xét nghiệm có thể cho kết quả dương tính kéo dài sau khi đã điều trị sạch ký sinh trùng. Bên cạnh đó, kỹ thuật này cũng có thể gây ra hiện tượng âm tính giả do sự tồn tại thể vô tính ký sinh trùng dưới ngưỡng phát hiện của xét nghiệm và các nguyên nhân khác chưa biết.

Do đó sử dụng kỹ thuật nào tại thời điểm hiện nay là vô cùng quan trọng nhằm phát hiện sớm và điều trị kịp thời.Tuy nhiên, về lâu dài các cơ sở y tế cần lưu ý phát triển và củng cố điểm kính hiển vi vì bên cạnh những ưu điểm nói trên, kính hiển vi cũng có thể triển khai thực hiện các xét nghiệm khác như giun sán…

                       ThsBs Lê Thạnh – Trung tâm Y tế dự phòng Quảng Trị

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *